“Een van de langstlopende programma’s van CESTA is duurzaam afvalbeheer. We zijn hier meer dan 20 jaar geleden mee begonnen”, legt Silvia Quiroa uit, directeur van de organisatie, waar ze al 29 jaar werkt aan het volgen, monitoren en bepleiten van duurzame afvalverwerking.
Afvalbeheer is echter slechts een onderdeel van een bredere missie. CESTA werkt aan de opbouw van duurzame samenlevingen en koppelt milieubescherming aan voedselsoevereiniteit, agro-ecologie, bescherming van de biodiversiteit en de versterking van de lokale gemeenschap. Binnen dit kader speelt de strijd tegen plastic een steeds belangrijkere rol.
Beginnend met het dagelijks leven
Een van de instrumenten die CESTA gebruikt in de samenwerking met gemeenschappen is gebaseerd op iets ogenschijnlijk eenvoudigs: vaststellen hoeveel plastic er deel uitmaakt van het dagelijks leven. De organisatie werkt samen met zo'n 30 gemeenschappen in verschillende delen van het land, in samenwerking met buurtorganisaties, water- en milieucomités, feministische organisaties en inheemse volkeren. In deze contexten hebben ze de aanwezigheid van plastic in keukens, huizen en landbouwpercelen onderzocht. Het doel van dit onderzoek is om aan het licht te brengen wat vaak onopgemerkt blijft.
“Dus we zijn met de gemeenschappen in gesprek gegaan: hoe kunnen we plastic geleidelijk uit ons leven bannen?” zegt Quiroa. Het antwoord is gebaseerd op concrete acties. CESTA werkt bijvoorbeeld samen met groepen vrouwen die recyclebare materialen inzamelen; naast het verzamelen van herbruikbaar afval hebben ze kleine bedrijven opgezet en campagnes ontwikkeld om alternatieven voor plastic tassen te promoten.
Stoffen tassen worden zo een middel om bewustwording te creëren. De vrouwen nemen ze mee naar parken, braderieën, markten en winkelcentra met een simpele boodschap: "Ik gebruik stoffen tassen voor mijn boodschappen." Verandering wordt ook gepromoot onder boerenfamilies en kleine bedrijven. Het idee is om te voorkomen dat elke aankoop van groenten of peulvruchten automatisch resulteert in een nieuwe wegwerptas.
Voor CESTA is het ter discussie stellen van deze alledaagse gewoonten onderdeel van een grotere transformatie: stoppen met het als normaal beschouwen van een model dat gebaseerd is op producten die ontworpen zijn om slechts enkele minuten te worden gebruikt en vervolgens te worden weggegooid.
Het probleem is niet opgelost als de vuilniswagen voorbijrijdt.
Wegwerpplastic is een van de belangrijkste aandachtspunten van de organisatie. Het is niet alleen zichtbaar in gemeentelijke afvalinzamelingssystemen, maar ook op straat en in rioolputten, vooral tijdens regen. "Afvalbeheer zoals dat momenteel in de meeste gemeenten wordt toegepast, is niet duurzaam", aldus Quiroa.
CESTA daagt al jaren het lineaire model van afvalproductie, -consumptie, -afvalverwerking en -transport uit. Hun aanpak is gericht op het verminderen van afvalproductie, het scheiden van materialen en het verwerken ervan zo dicht mogelijk bij de bron.
De organisatie heeft geprobeerd aan te tonen dat dit alternatief mogelijk is. In een van de gemeenten waar een pilotprogramma werd uitgevoerd, werkte de organisatie wijk voor wijk samen met de bewoners om afvalscheiding aan de bron te introduceren en werkte ze samen met de gemeente om te voorkomen dat organisch en recyclebaar afval door elkaar werden gehaald.
Het proces omvatte een inzamelcentrum en een gemeentelijke composteerinstallatie. Naast het verminderen van de hoeveelheid afval die naar stortplaatsen werd afgevoerd, bleek uit de ervaring dat een andere aanpak van afvalbeheer kan leiden tot lagere kosten voor gemeenten.
Maar volgens CESTA lost infrastructuur alleen het probleem niet op. Educatie, organisatie en politieke wil zijn nodig. Daarom verzorgt de organisatie ook trainingen voor gemeentelijke ambtenaren over duurzaam afvalbeheer, plasticreductie en openbaar beleid.
Stop met praten over afval en begin met praten over oplossingen.
Een van de veranderingen die Quiroa het meest significant vindt, is dat afvalbeheer en plasticvervuiling in El Salvador in het publieke debat zijn gebracht. "Vroeger had niemand het over afval. Zolang het maar werd opgeruimd, maakte het niet uit," herinnert ze zich.
Het gesprek begint te veranderen. Sommige bedrijven hebben het aantal plastic tassen dat ze uitdelen verminderd of zijn er kosten voor gaan rekenen. Er is ook een grotere bereidheid onder mensen om te vragen naar herbruikbare alternatieven. "Mensen vragen nu: 'Krijg ik een wegwerpbord of een herbruikbaar bord?'" zegt ze.
Voor CESTA zijn deze veranderingen belangrijk, maar onvoldoende. Een van de grootste uitdagingen is om het idee te ontkrachten dat recycling alleen de plasticcrisis kan oplossen. "Recycling is niet de enige oplossing", stelt Quiroa.
De organisatie zet zich in voor het prioriteren van afvalvermindering en hergebruik, en voor het ter discussie stellen van het productiemodel dat steeds meer afval genereert. CESTA heeft ook deelgenomen aan discussies over stortplaatsen en verbrandingsovens, waarbij informatie werd verstrekt aan gemeenten zodat zij de impact van verschillende alternatieven konden beoordelen.
Pleit voor beslissingen
Het gemeenschapswerk wordt aangevuld met politieke belangenbehartiging. CESTA heeft meegewerkt aan het opstellen van een voorstel om plastic voor eenmalig gebruik te reguleren, dat met de steun van vrouwelijke parlementsleden uit de vorige zittingsperiode aan de Wetgevende Vergadering is voorgelegd.
Het voorstel voorzag in een overgangsperiode van vijf jaar om deze producten uit te faseren en bedrijven de tijd te geven zich aan te passen aan andere materialen. Het proces liep vast door politieke veranderingen in het land, maar voor CESTA blijft de noodzaak tot regulering bestaan. "Een grote uitdaging is het veranderen van de denkwijze van de besluitvormers", merkt Quiroa op.
Daar komt volgens de organisatie nog de invloed van de kunststofindustrie bij. "De lobby van de kunststofindustrie is erg sterk. Ze heeft veel macht in het land. Ze heeft invloed op de besluitvormers", aldus de woordvoerster.
In deze context wil CESTA oplossingen die zich uitsluitend richten op recycling ter discussie stellen en ook licht werpen op wat er gebeurt voordat een product afval wordt: wie het produceert, hoeveel ervan wordt geproduceerd, waarvoor het wordt gebruikt en wie de kosten van de gevolgen ervan draagt.
Van lokaal niveau naar een wereldwijde strijd
CESTA's staat van dienst op het gebied van afvalbeheer maakte de integratie in BFFP een logische stap. De organisatie had al ruime ervaring op dit gebied en banden met GAIA, en door deel uit te maken van BFFP kon CESTA haar lokale werk verbinden met een internationaal netwerk van organisaties die dezelfde zorgen delen. De uitwisseling van informatie is een van de belangrijkste voordelen gebleken.
Onderzoek naar microplastics, de gevolgen voor de gezondheid, maatschappelijk verantwoord ondernemen en alternatieven voor wegwerpproducten heeft het werk van CESTA in gemeenschappen aangewakkerd. Dat geldt ook voor de campagnes en communicatiemiddelen die door de beweging zijn ontwikkeld.
Voor Quiroa biedt BFFP meer dan alleen informatie: de zekerheid dat Salvadoraanse gemeenschappen er niet alleen voor staan. "Weten dat we deel uitmaken van een wereldwijde beweging waarin we voor dezelfde zaak strijden" is voor haar een van de grootste successen van de beweging in de afgelopen tien jaar.
De mondiale dimensie is bijzonder belangrijk, omdat plastic ook geen grenzen kent. Beslissingen van overheden en transnationale bedrijven in andere regio's kunnen gevolgen hebben voor El Salvador, vooral omdat het land een van de grootste importeurs van plastic afval in de regio is.
De verbinding tussen het lokale en het mondiale stelt ons in staat te begrijpen dat wat er in één gemeenschap gebeurt, deel uitmaakt van een veel breder systeem.
Een beweging opbouwen
Terwijl hij terugblikt op het eerste decennium van BFFP, benadrukt Quiroa de productie en uitwisseling van informatie, evenals de mogelijkheid om ervaringen en strategieën te coördineren tussen organisaties uit verschillende landen.
"Ik geloof dat het produceren van informatie een van de belangrijkste dingen is," zegt ze. Voor CESTA versterkt deze samenwerking de lokale belangenbehartiging en stelt gemeenschappen in staat te leren van de ervaringen van andere regio's die met vergelijkbare uitdagingen te maken hebben.
De organisatie maakt ook deel uit van nationale coalities met andere organisaties. Werkzaamheden op het gebied van afvalvermindering raken aan thema's als milieurechtvaardigheid, de klimaatcrisis, voedselsoevereiniteit en de bescherming van territoria. "Wij zijn gewoon één van de organisaties in die coalitie", zegt Quiroa.
Een verdrag dat de kern van het probleem aanpakt.
Voor CESTA is deze samenwerking ook essentieel om een van de grootste uitdagingen van de beweging aan te pakken: het verkrijgen van een ambitieus en juridisch bindend wereldwijd verdrag over plastic.
De organisatie is van mening dat de overeenkomst de volledige levenscyclus van plastic moet omvatten, vanaf de productie – niet alleen wanneer het afval wordt. "We hebben een internationaal verdrag nodig dat bedrijven reguleert gedurende de hele levenscyclus van de plasticproductie, niet alleen wanneer afval ontstaat, maar gedurende de hele productiecyclus", aldus Quiroa.
Volgens haar zullen de onderhandelingen de prioriteiten van regeringen op de proef stellen: "We zullen zien of regeringen werkelijk regeren in het belang van de bevolking of in het belang van transnationale bedrijven."
CESTA is van mening dat een effectief verdrag verder moet gaan dan alleen het beheren van bestaand afval. Het moet de productie aanpakken, het gebruik van plastic voor eenmalig gebruik verminderen, hergebruiksystemen bevorderen en duidelijke verantwoordelijkheden vaststellen voor degenen die van deze industrie profiteren.
Van “Gebruik en weggooien” naar “Hergebruik”
Tien jaar na de oprichting van BFFP is CESTA van mening dat de beweging zich dieper moet verdiepen in alternatieven voor het 'gebruik en wegwerp'-model. Hergebruik speelt hierin een centrale rol. "We moeten ons meer in dat aspect verdiepen", zegt Quiroa. Hergebruik houdt meer in dan alleen het vervangen van het ene materiaal door het andere. Het betekent dat we de consumptielogica, die objecten na eenmalig gebruik tot afval reduceert, moeten uitdagen en praktijken nieuw leven moeten inblazen die afvalproductie bij de bron kunnen verminderen.
Het is een transformatie die op lokaal niveau begint, maar die overheidsbeleid en structurele veranderingen vereist om wortel te schieten. Een gemeenschap die haar afval sorteert, een gezin dat stopt met het verbranden van afval, een vrouw die een herbruikbare tas naait, of een gemeente die haar afvalbeheersysteem verandert, zijn allemaal kleine onderdelen van een grotere transformatie.
“De strijd gaat door. BFFP heeft nog veel werk voor de boeg; het is een beweging die zal groeien – en blijven groeien”, zegt Quiroa. “Hoe meer gemeenschappen, steden en organisaties zich bij deze inspanning aansluiten, hoe beter we in staat zullen zijn om deze plasticproblematiek een halt toe te roepen en de mogelijkheid te creëren voor een andere wereld”, concludeert ze.
