In een mondiale context die wordt gekenmerkt door de steeds ernstiger wordende plasticvervuilingscrisis, spelen maatschappelijke organisaties een cruciale rol in het vergroten van het bewustzijn over de milieu-, sociale en gezondheidsgevolgen ervan. In Mexico is Fronteras Comunes, een organisatie met meer dan dertig jaar ervaring in het verdedigen van sociaal-milieurechtvaardigheid en mensenrechten, een van de meest vasthoudende stemmen in deze strijd.
Voor Marisa Jacott, sociologe en directeur van de organisatie, is de missie duidelijk en diep politiek: "Fronteras Comunes is een organisatie die zich inzet voor rechtvaardigheid en de verdediging van het land. We strijden voor de bescherming van de menselijke gezondheid en het milieu tegen chemische, industriële en plasticvervuiling. We werken door middel van belangenbehartiging, de verdediging van economische, sociale, culturele en milieurechten, onderzoek en het blootleggen van overheidsbeleid dat dit soort vervuiling toestaat en bevordert."
Sinds de oprichting in 1994 heeft Fronteras Comunes het probleem van plastic aangepakt als onderdeel van een breder systeem van structurele vervuiling, waarbij strategieën worden gecoördineerd die bestaan uit rechtszaken, onderzoek en gemeenschapswerk. "We hebben op verschillende fronten vooruitgang geboekt in de strijd tegen plastic door middel van netwerken, interdisciplinair werk en samenwerking met sociale bewegingen, wetenschappers en milieujournalistiek", legt Jacott uit.
Een strijd tegen het kolonialisme van plastic afval
Een van de belangrijkste pijlers van het werk van Fronteras Comunes is het aan de kaak stellen van het zogenaamde "afvalkolonialisme": de systematische overdracht van afval van geïndustrialiseerde landen naar landen in het mondiale Zuiden.
Nadat China in 2018 zijn grenzen sloot voor de import van afval, begonnen landen zoals Mexico steeds grotere hoeveelheden plastic afval te ontvangen, voornamelijk uit de Verenigde Staten. Volgens Jacott kan dit fenomeen niet alleen als een commercieel probleem worden gezien: "Plasticvervuiling en giftig kolonialisme zijn niet alleen economische kwesties; het zijn ook gezondheidsproblemen. Het raakt ons lichaam en onze leefomgeving; het is een kwestie van het heden, van hier en nu, niet van de toekomst."
Jacott merkt op dat Mexico de afgelopen twee decennia minstens 1.26 miljoen ton plastic afval heeft geïmporteerd, voornamelijk uit de Verenigde Staten, wat de omvang van het probleem onderstreept. Deze dynamiek, zo stelt hij, wordt in stand gehouden door misleidende verhalen: "Onder het mom van de circulaire economie worden valse oplossingen gepromoot, met 'waardevermeerdering'-processen en giftige recycling die milieubelastende stortingspraktijken maskeren*."
Om de aandacht voor dit probleem te vergroten, promoot Fronteras Comunes, samen met andere organisaties, het volgende: México Tóxico platform, een geovisualisator dat de afvalstroom en de impact ervan op lokale gebieden documenteert. "We willen laten zien hoe plasticvervuiling aanwezig is gedurende de hele levenscyclus: van oliewinning tot afvalverwerking en de massale import als afval", legt hij uit.
Een historisch precedent: de Amparo-zaak tegen plastic voor eenmalig gebruik.
De samenwerking tussen organisaties heeft ook geleid tot belangrijke juridische vooruitgang. Een van de belangrijkste is een Amparo won in 2024 dat het Mexicaanse Congres ertoe aanzet wetgeving over plastic voor eenmalig gebruik aan te nemen.
De rechtszaak werd in 2023 aangespannen door zes organisaties, als reactie op pogingen om lokale regelgeving, zoals die in de staat Oaxaca, te blokkeren. De reactie vanuit het bedrijfsleven en bepaalde sectoren van de staatsregering was fel. "We stuitten op felle tegenstand vanuit het bedrijfsleven en openlijke steun van overheidsinstellingen om het verbod te voorkomen", aldus Jacott.
Hoewel de uitspraak gunstig was, moet de uitvoering ervan nog worden afgerond: "We hebben de zaak in augustus 2024 gewonnen, maar tot op heden is de beslissing nog niet ten uitvoer gelegd, dus we blijven eraan werken."
De zaak heeft ook internationale relevantie gekregen. Tijdens een recent bezoek aan Mexico sprak de speciale rapporteur van de Verenigde Naties voor giftige stoffen en mensenrechten, Marcos Orellana, Uitte haar bezorgdheid over pogingen om deze Amparo-uitspraak te omzeilen via de algemene wet op de circulaire economie. Vanuit zijn perspectief kunnen dergelijke kaders alleen als adequaat worden beschouwd als ze de chemische veiligheid garanderen en de reductieverplichtingen niet vervangen door ontoereikende technologische oplossingen.
Zijn uitspraken weerspiegelden waarschuwingen van maatschappelijke organisaties, die erop hebben gewezen dat de wet geen duidelijke maatregelen bevat om de productie van wegwerpplastics te beperken en de deur openzet voor processen zoals pyrolyse, waarvan de gevolgen voor de gezondheid en het milieu ter discussie staan.
De kracht van collectieve actie
De afgelopen tien jaar heeft de Break Free From Plastic-beweging aangetoond dat wereldwijde coördinatie lokale strijd kan versterken. Voor Fronteras Comunes stond dit aspect vanaf het begin centraal in samenwerkingsverbanden zoals GAIA, waaruit later BFFP zelf is voortgekomen. "Het belang van netwerken ligt in het vermogen om samen te werken en ideeën uit te wisselen – van lokaal tot internationaal niveau – over de kwesties die ons verenigen", zegt Jacott. "Netwerken voedt ons, stelt ons in staat om verbindingen te leggen en te herstellen om vooruit te komen, en moet gebaseerd zijn op vertrouwen, transparantie en gemeenschappelijke doelen."
Deze coördinatie heeft het niet alleen mogelijk gemaakt om capaciteiten te versterken, maar ook om concrete initiatieven te stimuleren. In 2022 hebben organisaties in Mexico de eerste nationale BFFP-bijeenkomst, waaraan vertegenwoordigers van 15 maatschappelijke organisaties en twee wetenschappelijke instellingen deelnamen en dat culmineerde in de Xitla-verklaringEen verklaring waarin wordt geëist dat de import van vervuild plastic in Mexico wordt stopgezet, dat er transparantie komt over de uiteindelijke bestemming van dergelijk materiaal en dat de rechten van afvalverzamelaars worden gerespecteerd. De verklaring roept ook op tot versterking van de wetgeving die het gebruik van plastic voor eenmalig gebruik verbiedt en tot het uitsluiten van alle vormen van verbranding, co-verwerking, energieterugwinning of thermische behandeling als alternatieven voor plasticbeheer in Mexico.
Voor Jacott is de waarde van het behoren tot een wereldwijde beweging strategisch: "BFFP geeft ons kracht op lokaal, nationaal, regionaal en mondiaal niveau. Het heeft ons de kracht van instrumenten zoals merkaudits geleerd, de waarde van burgerwetenschap en het belang van het blootleggen van maatschappelijk verantwoord ondernemen en het ontmaskeren van valse oplossingen."
Op weg naar een wereldwijd plasticverdrag
Het werk van deze netwerken strekt zich ook uit tot de onderhandelingen over een wereldwijd plasticverdrag, een belangrijk proces voor het vaststellen van bindende regels op internationaal niveau.
Jacott benadrukt dat het verdrag verder moet gaan dan algemene toezeggingen: "Het moet een voorzorgsbeginsel hanteren, de plasticproductie verminderen, giftige stoffen reguleren en de grensoverschrijdende handel in afval voorkomen."
Een van de belangrijkste punten die ze benadrukt, is de noodzaak om de impact van plastic gedurende de hele levenscyclus te erkennen, limieten te stellen aan het gebruik van plastic voor eenmalig gebruik en te voorkomen dat deze materialen in de toekomst als brandstof of energiebron worden beschouwd.
"De uitdaging is ervoor te zorgen dat deze overeenkomsten daadwerkelijk worden uitgevoerd in landen zoals Mexico, waar internationale afspraken vaak niet worden omgezet in overheidsbeleid," concludeert ze.
Collectief bewustzijn en gedeelde verantwoordelijkheid
De publieke perceptie van plastic is de afgelopen jaren veranderd. "Er is inderdaad een groter collectief bewustzijn en er zijn meer belanghebbenden bij betrokken, vanuit verschillende perspectieven", merkt Jacott op.
Hij waarschuwt echter dat deze vooruitgang samengaat met institutionele opvattingen die ontoereikende oplossingen promoten: "In Mexico wordt dit bewustzijn ondermijnd door een overheidsbeleid dat industriële en energetische recycling van plastic bevordert." Desondanks benadrukt hij de rol van instrumenten zoals merkaudits – zelfs op nationaal niveau – om de verantwoordelijkheid van grote bedrijven aan te tonen.
Voor Jacott blijft de uitdaging structureel: niet alleen de consumptie, maar ook de productie, de bijbehorende chemicaliën en het afvalbeheer moeten als onderdeel van hetzelfde systeem worden aangepakt.
Als hij de balans opmaakt, is zijn reflectie krachtig: "Ik had me de omvang van de huidige plasticcrisis, de alomtegenwoordigheid en de giftige aard ervan, en de structurele schade die het aanricht, nooit kunnen voorstellen. We moeten alternatieve wegen blijven bewandelen in een toekomst die geen fictie meer is."
Tien jaar na BFFP is de boodschap van organisaties zoals Fronteras Comunes duidelijk: in het licht van een wereldwijde crisis ligt het antwoord nog steeds in coördinatie, bewijs en collectieve actie. En in de overtuiging dat een ander model – een model waarin leven voorrang krijgt boven plastic – niet alleen noodzakelijk, maar ook urgent is.
*Milieudumping verwijst naar het overbrengen van afval of verontreinigende stoffen van het ene land naar het andere, meestal van ontwikkelde landen naar ontwikkelingslanden, waarbij gebruik wordt gemaakt van zwakkere milieuregelgeving en lagere afvalverwerkingskosten.
